Ośmiornica — znaczenie symbolu i tatuażu

Ośmiornica uosabia inteligencję, zdolność adaptacji i tajemnicę. To jeden z niewielu symboli, których siła bierze się wprost z osobliwej biologii zwierzęcia — a ta jest naprawdę niezwykła.

Trzy warstwy znaczenia mają konkretną podstawę:

• inteligencja — ośmiornice to najinteligentniejsze bezkręgowce: rozwiązują zagadki, otwierają zakręcane słoiki, używają narzędzi; to nie metafora, lecz zbadane zachowania;
• adaptacja i elastyczność — pozbawiona kości ośmiornica przeciśnie się przez każdą szczelinę większą niż jej dziób i w mgnieniu oka zmienia barwę oraz fakturę skóry; stąd obraz istoty, która dopasowuje się do wszystkiego;
• tajemnica głębin — mieszkanka ciemnej, obcej strefy oceanu, kojarzona z tym, co ukryte i nieznane.

Druga twarz tego symbolu to Kraken — legendarny potwór morski zatapiający statki, który jest prawdopodobnie echem realnych spotkań z wielką ośmiornicą lub kałamarnicą. Tu ośmiornica oznacza nie inteligencję, lecz niepoznawalną siłę głębin.

Ośmiornica jest jednym z najstarszych motywów zdobniczych związanych z morzem. W kulturze minojskiej na Krecie, ponad trzy tysiące lat temu, ośmiornica była ulubionym motywem ceramiki — jej macki oplatają całe naczynia. To realny, dobrze udokumentowany zabytek, pokazujący, że fascynacja tym zwierzęciem jest bardzo dawna.

Z tradycji nordyckiej i szerzej skandynawskiej pochodzi Kraken — legendarny potwór wielkości wyspy, wciągający statki pod wodę. Dziś przyjmuje się, że legenda wyrosła z rzadkich spotkań marynarzy z wielką kałamarnicą lub ośmiornicą — realnym, choć nieznanym wówczas zwierzęciem głębin. Kraken miesza cechy obu, dlatego w tatuażu „ośmiornica-Kraken” bywa fantastyczną hybrydą.

W Japonii ośmiornica (tako) jest obecna w folklorze i sztuce, w tym w tradycyjnym tatuażu (irezumi), gdzie splątane macki dają efektowną, płynną kompozycję.

Współcześnie ośmiornica zyskała nowe znaczenie dzięki nauce: odkrycia o jej inteligencji i osobliwej fizjologii (trzy serca, niebieska krew, rozproszony układ nerwowy) uczyniły z niej symbol obcej, pozaludzkiej inteligencji — istoty myślącej zupełnie inaczej niż my. To najmłodsza, ale bardzo mocna warstwa jej symboliki.

Świat egejski (kultura minojska)

Ośmiornica jako ulubiony motyw ceramiki kreteńskiej sprzed ponad trzech tysięcy lat — macki oplatające naczynia. Jeden z najstarszych udokumentowanych morskich motywów zdobniczych.

Skandynawia i tradycja morska

Kraken — legendarny potwór głębin zatapiający statki; prawdopodobnie echo spotkań z wielką kałamarnicą lub ośmiornicą.

Japonia

Ośmiornica (tako) w folklorze i tatuażu irezumi — splątane macki jako efektowna, płynna kompozycja.

Hawaje i Polinezja

Ośmiornica (he'e) kojarzona z bogiem Kanaloą i światem oceanu; w części przekazów wiązana z poprzednim porządkiem świata.

Współczesność (kultura naukowa)

Ośmiornica jako symbol obcej, pozaludzkiej inteligencji — istoty myślącej inaczej niż człowiek. Najmłodsza, a bardzo silna warstwa znaczenia.

Uwaga

Kraken miesza cechy ośmiornicy i kałamarnicy — to stworzenie legendarne, nie jeden konkretny gatunek.

Psychologicznie ośmiornica opisuje elastyczność i inteligentną adaptację — zdolność dopasowania się do sytuacji bez utraty siebie. Zwierzę bez kości, przeciskające się przez każdą szczelinę, jest obrazem umysłu, który znajduje wyjście tam, gdzie sztywność by go zablokowała.

Drugim wątkiem jest wielotorowość: ośmiornica ma rozproszony układ nerwowy, a jej ramiona działają na wpół samodzielnie. Bywa więc symbolem robienia wielu rzeczy naraz, panowania nad złożonością — albo, w cieniu, poczucia rozproszenia na zbyt wiele kierunków.

Trzecim — głębia i to, co ukryte: mieszkanka ciemnej strefy oceanu jest naturalnym obrazem nieświadomości, tajemnicy, tego, co pod powierzchnią.

Zaznaczamy: to współczesne ramy interpretacyjne, przydatne jako klucz osobisty — nie ustalenia o pierwotnym znaczeniu symbolu w konkretnych kulturach.

Duchowo ośmiornica należy do świata głębin — strefy, którą wiele tradycji utożsamiało z tym, co nieznane, pierwotne i poprzedzające uporządkowany świat. W części przekazów polinezyjskich wiąże się ją z Kanaloą, bogiem oceanu, a niekiedy z porządkiem sprzed obecnego świata.

Drugim wątkiem jest transformacja i płynność: istota bez stałego kształtu, zmieniająca barwę i formę, bywa obrazem duchowej przemiany i nieprzywiązania do jednej postaci.

Współczesne praktyki czynią z ośmiornicy symbol „obcej mądrości” i intuicji. To rama nowa, karmiona w dużej mierze odkryciami naukowymi o jej inteligencji — wartościowa jako klucz osobisty, ale bez zaplecza w dawnych systemach duchowych. Uczciwie: ośmiornica jest fascynująca sama z siebie i nie potrzebuje dorabianej starożytnej metryki.

Ośmiornica ma jedną wielką zaletę projektową, której nie ma prawie żaden inny motyw: jej macki organicznie wypełniają przestrzeń. Osiem ramion można poprowadzić wzdłuż mięśni, owinąć wokół kończyny, rozprowadzić po większej powierzchni — dlatego ośmiornica to jeden z najlepszych motywów na duże, płynne kompozycje (rękaw, udo, plecy).

Pierwsza decyzja: realistyczna ośmiornica czy Kraken. Realistyczna mówi o inteligencji, elastyczności, tajemnicy. Kraken — fantastyczny, często z elementami kałamarnicy, atakujący statek — mówi o niepoznawalnej sile i grozie głębin. To dwa różne tatuaże.

Druga: jak poprowadzić macki. To sedno kompozycji. Macki owijające ramię, wychodzące zza pleców, wpisane w linię mięśnia — tu tatuaż wygrywa albo przegrywa. Warto zobaczyć w portfolio artysty, czy potrafi prowadzić płynne, trójwymiarowe macki, a nie płaski „makaron”.

Trzecia: głowa (worek trzewiowy) jako centrum — to ona i oczy niosą charakter; przyssawki dodają realizmu i faktury.

Praktycznie: ośmiornica potrzebuje skali i miejsca wokół siebie. Wciśnięta w ciasny prostokąt traci to, co ją definiuje — rozlewające się na wszystkie strony ramiona.

Udo

Jedno z najlepszych miejsc — duża, względnie płaska powierzchnia dla głowy i rozprowadzonych na boki macek.

Plecy i łopatka

Miejsce na pełną, rozłożystą ośmiornicę lub scenę z Krakenem; macki mogą schodzić na ramiona.

Ramię i rękaw

Klasyka: głowa na barku, macki spływające w dół ramienia i owijające je — motyw stworzony do rękawa.

Łydka

Wydłużona kompozycja z mackami prowadzonymi wzdłuż mięśnia.

Żebra i bok

Macki wpisane w linię boku ciała; efektowne, ale bolesne.

Uwaga o skali

Toto motyw wielkoformatowy. W małej skali przyssawki i splot macek zlewają się — ośmiornica potrzebuje miejsca, by macki mogły „oddychać”.

Japanese / irezumi — naturalne środowisko: splątane macki i fala tworzą płynną, dynamiczną kompozycję; znaczenie tajemnicy i siły głębin.

Realizm — faktura skóry, przyssawki, oczy; ośmiornica wygląda tu wręcz nieziemsko, wymaga skali i dobrego cieniowania.

Blackwork — ośmiornica jako mocna, graficzna sylwetka z mackami w kontraście; bardzo dobra trwałość.

Dotwork — cieniowanie punktowe świetnie buduje miękkie, obłe ciało i głębię.

Grawerunek / engraving — ośmiornica w duchu dawnej ryciny przyrodniczej (jak z atlasu głębinowego); elegancki, rzadki wariant.

Geometryczny — macki jako powtarzalny, rytmiczny wzór; nowoczesne odczytanie.

Old school — Kraken atakujący statek to klasyczny motyw marynarski starej szkoły.

• Trzy serca i niebieska krew. Ośmiornica ma trzy serca, a jej krew jest niebieska, bo tlen przenosi w niej związek miedzi (hemocyjanina), nie żelaza jak u nas.
• Część „myślenia” dzieje się w mackach. Większość neuronów ośmiornicy znajduje się w ramionach, które działają na wpół samodzielnie — stąd popularne (choć uproszczone) „dziewięć mózgów”.
• Zmienia barwę, choć jest ślepa na kolory. Ośmiornica błyskawicznie dopasowuje barwę i fakturę skóry do otoczenia, mimo że prawdopodobnie nie rozróżnia kolorów wzrokiem — to jeden z największych paradoksów jej biologii.
• Przeciśnie się przez każdą szczelinę większą niż jej dziób — jedyną twardą część ciała. Reszta jest całkowicie miękka i odkształcalna.
• Potrafi odtworzyć utracone ramię — regeneracja macki jest u ośmiornic normą.
• Kraken to prawdopodobnie ośmiornica lub kałamarnica. Legendarny potwór głębin wyrósł najpewniej z rzadkich spotkań marynarzy z wielkimi głowonogami.
• Ośmiornica zdobiła ceramikę minojską ponad trzy tysiące lat temu — fascynacja tym zwierzęciem jest bardzo dawna.
• Broni się chmurą atramentu, zasłaniając nią widok i ucieczkę — realna podstawa symboliki wymykania się i tajemnicy.