Weles — znaczenie symbolu i tatuażu

Weles (znany też jako Wołos) uosabia świat podziemny, bogactwo i ukrytą wiedzę. Jest bogiem bydła (a przez to majątku — w dawnej gospodarce bydło było bogactwem), magii, poezji, przysięgi kupieckiej oraz wilgotnego, chtonicznego dołu świata. To postać wieloznaczna: opiekun dobytku i zarazem pan zaświatów, patron pieśni i podstępu.

W popularnym ujęciu Weles bywa przedstawiany jako przeciwieństwo Peruna: dół wobec góry, podziemie wobec nieba, dzikość i magia wobec porządku i gromu. To zestawienie jest sugestywne i ma pewne podstawy, ale — jak przy Perunie — trzeba uczciwie zaznaczyć, że rozbudowana opozycja Perun–Weles to w dużej mierze rekonstrukcja naukowa XX wieku, a nie mit zapisany w źródłach.

Realne, udokumentowane warstwy znaczenia Welesa to: bydło i bogactwo (jego najlepiej poświadczona funkcja), przysięga (przysięgano na Wołosa obok Peruna) oraz poezja (w „Słowie o wyprawie Igora” wieszcz Bojan nazwany jest „wnukiem Welesa”).

Weles należy — obok Peruna — do najlepiej poświadczonych bóstw słowiańskich, co jest ważne, bo odróżnia go od wielu postaci znanych wyłącznie z późnych rekonstrukcji.

Najmocniejszy ślad to traktaty rusko-bizantyjskie z X wieku: Rusowie przysięgali na Peruna i na Wołosa, „boga bydła”. To pokazuje realny kult i konkretną funkcję — Weles jako gwarant przysięgi i opiekun dobytku. W staroruskim słowo skot oznaczało zarazem bydło i pieniądze, więc „bóg bydła” to zarazem bóg bogactwa.

Drugi ślad to „Słowo o wyprawie Igora” — staroruski poemat, w którym wieszcza Bojana nazwano „wnukiem Welesa”. To wiąże Welesa z poezją i pieśnią, a nie tylko z podziemiem.

Po chrystianizacji cechy Welesa/Wołosa przeszły w folklorze na świętego Własa (Błażeja) — patrona bydła; pomogło tu podobieństwo imion Wołos–Włas.

I teraz sprawa, którą trzeba postawić wprost, bo to modelowy przykład fałszerstwa „słowiańskiej starożytności”: „Księga Welesa” (Księga Wełesowa), rzekomo starożytny tekst spisany na drewnianych deseczkach i „odkryty” w XX wieku, jest przez naukę uznawana za falsyfikat — współczesną mistyfikację, nie autentyczny zabytek. Mimo to bywa cytowana jako źródło słowiańskiej mitologii. Nie jest nim.

Rozbudowana „walka Peruna z Welesem” jako oś kosmosu to również rekonstrukcja XX-wieczna (mit zasadniczy Iwanowa i Toporowa), a nie zapis z epoki.

Ruś

Przysięgi na Wołosa, „boga bydła”, w traktatach rusko-bizantyjskich — najlepiej udokumentowana funkcja (bydło = bogactwo). Bojan „wnukiem Welesa” w „Słowie o wyprawie Igora”.

Słowiańszczyzna szeroko

Bóg podziemia, magii i dobytku; ślady w folklorze i nazwach.

Opozycja Perun–Weles

Popularne zestawienie dołu i góry, podziemia i nieba — sugestywne, ale w rozbudowanej formie to rekonstrukcja XX-wieczna, nie mit źródłowy.

Chrystianizacja

Cechy Welesa/Wołosa przejęte przez św. Własa (Błażeja), patrona bydła — pomogło podobieństwo imion.

Fałszerstwo („Księga Welesa”)

Rzekomo starożytny tekst „odkryty” w XX wieku, uznany przez naukę za współczesny falsyfikat. Modelowy przykład zmyślonej „słowiańskiej starożytności”.

Uwaga

Weles jest realnym, poświadczonym bóstwem, ale wiele „źródeł” o nim (zwłaszcza Księga Welesa) to mistyfikacje — trzeba je odróżniać.

Psychologicznie Weles to symbol tego, co ukryte i podziemne — wiedzy, mocy i bogactwa, które leżą pod powierzchnią, poza jawnym porządkiem. Jest patronem drogi nieoczywistej: magii, sztuki, podstępu, tego, co nie mieści się w regule.

Drugim wątkiem jest obfitość i dobytek: jako bóg bydła (czyli majątku) Weles wiąże się z materialnym powodzeniem, gospodarnością, gromadzeniem — ziemską, a nie niebiańską stroną życia.

Trzecim — twórczość: „wnuk Welesa” to wieszcz, poeta. Weles bywa więc czytany jako patron artystów i tych, którzy czerpią z głębi, z podziemia wyobraźni.

Zaznaczamy: to współczesne ramy interpretacyjne, przydatne jako klucz osobisty — nie ustalenia o tym, jak Welesa rozumieli przedchrześcijańscy Słowianie (o czym wiemy niewiele).

Duchowo Weles jest bogiem granicy i głębi — pana zaświatów, magii i przysięgi. Jego domeną jest to, co dzieje się pod spodem: świat zmarłych, ukryta wiedza, moc, do której nie ma jawnego dostępu. To duchowość przeciwna słonecznej jawności — bliższa tajemnicy niż porządkowi.

Współcześnie Weles jest, obok Peruna, ważnym bóstwem rodzimowierstwa. I znów trzeba to nazwać wprost: dzisiejszy kult Welesa jest świadomym odtworzeniem, opartym na skąpych, choć realnych źródłach — nie nieprzerwaną tradycją. Sporo „welesowej duchowości” w sieci opiera się dodatkowo na sfałszowanej Księdze Welesa, co warto wiedzieć, zanim potraktuje się ją jako źródło.

Uczciwie: Weles to znakomity, wieloznaczny patron dla kogoś, kto ceni głębię, sztukę i to, co ukryte — pod warunkiem oddzielenia realnego, poświadczonego bóstwa od narosłych wokół niego mistyfikacji.

Weles to wybór dla osób, które świadomie sięgają po stronę podziemną, magiczną i twórczą — przeciwwagę dla „jasnej”, wojennej symboliki. Ma w sobie wieloznaczność, której nie ma większość popularnych motywów: jest zarazem opiekunem dobytku i panem zaświatów.

Pierwsza sprawa to ikonografia, i tu potrzebna jest uczciwość. Weles bywa przedstawiany jako rogaty (przez związek z bydłem), co po chrystianizacji ułatwiło zlanie jego wizerunku z diabłem — a to znaczy, że rogata postać „Welesa” bywa odczytywana zupełnie inaczej, niż zakłada nosiciel. Warto o tym wiedzieć. Krążące dziś „znaki Welesa” (odwrócony trójkąt, stylizowane rogi byka) są w większości współczesne, nie zabytkowe.

Druga sprawa: nie opieraj znaczenia na Księdze Welesa. To falsyfikat; tatuaż „cytujący” ją stoi na zmyślonym fundamencie. Autentyczne zakorzenienie daje raczej funkcja poświadczona źródłowo (bydło/bogactwo, przysięga, poezja) niż neopogańska grafika.

Trzecia, wspólna dla symboliki słowiańskiej: część tej estetyki bywa zawłaszczana przez środowiska skrajnie prawicowe. Sam Weles nie jest symbolem nienawiści, ale warto świadomie dobierać kontekst ikonograficzny.

Praktycznie: figuratywny Weles (rogaty pan zaświatów, pasterz, wąż) i motywy zwierzęco-podziemne dobrze wychodzą w blackworku i grawerunku — mocny kontrast, „mroczny” klimat, dobra trwałość.

Ramię i bark

Miejsce na figuratywnego Welesa (rogata postać, pasterz, wąż) z ornamentem.

Przedramię

Dobre pod pionową, „mroczniejszą” kompozycję lub pojedynczy atrybut (róg, wąż, bydło).

Plecy

Miejsce na pełną scenę podziemną z Welesem jako centrum.

Klatka piersiowa

Symetryczne umiejscowienie dla motywu chtonicznego.

Udo

Duża powierzchnia dla rozbudowanej, figuratywnej kompozycji.

Uwaga

Unikaj opierania projektu na „znakach Welesa” z sieci bez sprawdzenia — większość jest współczesna, a rogata postać bywa czytana jako diabeł.

Blackwork — figuratywny Weles lub motyw chtoniczny w mocnym kontraście; „mroczny” klimat i najlepsza trwałość.

Grawerunek / engraving — Weles w duchu dawnego drzeworytu; pasuje do „źródłowej”, historycznej wymowy.

Ornamentalny słowiański — postać lub atrybut wpleciony w plecionkę i motywy zwierzęce; wymaga wprawy przy splocie.

Realizm — figuratywny pan zaświatów z fakturą i światłem; wymaga skali.

Dotwork — cieniowanie punktowe budujące mroczną głębię i ornament.

Neo traditional — Weles z dekoracyjną, „bajkową” oprawą przy zachowaniu czytelnej formy.

• „Księga Welesa” to fałszerstwo. Rzekomo starożytny tekst spisany na drewnianych deseczkach, „odkryty” w XX wieku, jest przez naukę uznawany za współczesną mistyfikację — mimo to bywa cytowany jako źródło słowiańskiej mitologii.
• Przysięgano na Wołosa, „boga bydła”. Traktaty rusko-bizantyjskie wymieniają go obok Peruna — to jego najlepiej udokumentowana funkcja.
• Bydło znaczyło pieniądze. W staroruskim słowo skot oznaczało zarazem bydło i majątek, więc „bóg bydła” był zarazem bogiem bogactwa.
• Bojan „wnukiem Welesa”. W „Słowie o wyprawie Igora” wieszcz nazwany jest wnukiem Welesa — to wiąże boga z poezją i pieśnią, nie tylko z podziemiem.
• Św. Włas przejął cechy Welesa. Po chrystianizacji patronat nad bydłem przeszedł na św. Własa (Błażeja) — pomogło podobieństwo imion Wołos–Włas.
• Rogaty Weles i diabeł. Związek z bydłem dawał Welesowi rogi, co po chrystianizacji ułatwiło zlanie jego wizerunku z diabłem — dlatego rogata postać bywa dziś czytana inaczej, niż zakłada nosiciel.
• Opozycja Perun–Weles to rekonstrukcja XX-wieczna (mit zasadniczy), nie mit zapisany w źródłach — sugestywna, ale hipotetyczna.
• Weles i Perun to dwa najlepiej poświadczone bóstwa słowiańskie — reszta panteonu jest znana znacznie słabiej.