Drzewo życia — znaczenie symbolu i tatuażu

Drzewo życia uosabia połączenie i jedność istnienia. Korzenie sięgają ziemi, korona nieba — obraz osi łączącej światy, pokolenia i przeciwieństwa. To jeden z najbardziej intuicyjnych symboli, jakie zna ludzkość: drzewo jest jedyną rzeczą w krajobrazie, która widocznie należy jednocześnie do dwóch porządków.

Jest tu jednak problem, o którym trzeba powiedzieć wprost: „drzewo życia” to nie jeden symbol. To nazwa nadana kilku rzeczom, które nie mają ze sobą wspólnego pochodzenia:

• kabalistyczne Drzewo Życia — nie jest obrazem drzewa, tylko diagramem dziesięciu sefirot połączonych ścieżkami; to schemat, nie roślina;
• Yggdrasil — nordyckie drzewo świata, konkretna postać z konkretnej mitologii (ma u nas osobne hasło);
• biblijne drzewo życia z Edenu — i uwaga, to inne drzewo niż drzewo poznania dobra i zła; Księga Rodzaju wymienia dwa, a potocznie myli się je nagminnie;
• wzór „celtycki” — ten najczęściej tatuowany, okrągły, z korzeniami zaplecionymi w koronę: w tej postaci jest projektem nowoczesnym, nie zabytkiem sztuki celtyckiej.

Najpopularniejsze dziś odczytanie — drzewo genealogiczne, korzenie jako przodkowie, rodzina — jest odczytaniem współczesnym i zachodnim, praktycznie bez zaplecza w wymienionych wyżej tradycjach. To nie czyni go gorszym; czyni go nowym.

Motyw świętego drzewa jest starszy niż wszystkie tradycje, które dziś się do niego odwołują. Najstarsze udokumentowane przedstawienia pochodzą ze starożytnej Mezopotamii i Asyrii, gdzie stylizowane drzewo, często flankowane przez postacie i skrzydlate istoty, pojawia się na reliefach pałacowych. Znaczenia tych przedstawień nie znamy w pełni — to jeden z motywów, które przetrwały bez instrukcji obsługi.

W tradycji nordyckiej Yggdrasil łączy dziewięć światów; jest osią kosmosu, a nie ozdobą.

W kabale Drzewo Życia (Etz Chaim) to diagram powstały w środowisku żydowskiej mistyki średniowiecznej — mapa dziesięciu emanacji i łączących je ścieżek. Jego graficzna postać, którą dziś znamy, ustaliła się stosunkowo późno. Powtórzmy: to schemat, nie wizerunek drzewa.

W Biblii drzewo życia rośnie w Edenie obok drzewa poznania dobra i zła — to dwie różne rośliny w tym samym ogrodzie, choć potoczna pamięć zlewa je w jedno.

W kręgu celtyckim drzewa faktycznie miały znaczenie — źródła wskazują na rolę świętych drzew we wspólnotach. Ale popularny dziś okrągły wzór „celtyckiego drzewa życia”, w którym gałęzie i korzenie łączą się w okrąg, jest kompozycją nowoczesną, spopularyzowaną w XX wieku wraz z modą na celtyckość — a nie odnalezionym zabytkiem.

Osobno, i całkiem inaczej: w nauce „drzewo życia” to XIX-wieczny schemat pokrewieństwa gatunków. Ta sama nazwa, zupełnie inne znaczenie.

Mezopotamia i Asyria

Najstarsze udokumentowane przedstawienia świętego drzewa na reliefach pałacowych. Znaczenie znane tylko częściowo — motyw przetrwał, jego wykładnia nie.

Skandynawia

Yggdrasil — drzewo świata łączące dziewięć światów; oś kosmosu w mitologii nordyckiej.

Judaizm (kabała)

Etz Chaim — diagram dziesięciu sefirot i ścieżek między nimi. Nie jest obrazem drzewa, lecz mapą struktury rzeczywistości duchowej.

Tradycja biblijna

Drzewo życia w Edenie — odrębne od drzewa poznania dobra i zła. Dwa drzewa, jeden ogród; potocznie mylone.

Krąg celtycki

Święte drzewa miały realne znaczenie we wspólnotach, ale okrągły wzór „celtyckiego drzewa życia” znany z biżuterii i tatuaży jest projektem nowoczesnym, nie zabytkiem.

Chiny

Motyw drzewa z owocami nieśmiertelności (brzoskwinia) pełni pokrewną rolę — łącznika między porządkiem ludzkim a boskim.

Nauka (XIX w.)

„Drzewo życia” jako schemat pokrewieństwa gatunków — nazwa ta sama, znaczenie całkowicie odrębne od symboliki religijnej.

Wniosek

To przypadek odwrotny do motyla. Motyl znaczy wszędzie to samo, bo wszędzie wygląda tak samo. Drzewo życia znaczy wszędzie co innego — a wspólna nazwa jest w dużej mierze dziełem nowożytnych tłumaczy i sprzedawców.

W ujęciu psychologii głębi drzewo opisuje wzrost, który wymaga zakorzenienia. To symbol o wbudowanym warunku: korona nie może być wyżej, niż pozwalają korzenie. Nie da się rosnąć wyłącznie w górę.

Drugim wątkiem jest to, co niewidoczne. System korzeniowy bywa równie rozległy jak korona, ale jest pod ziemią — czytelna metafora tej części życia (przeszłości, rodziny, tego, co nieuświadomione), która nie jest widoczna, a decyduje o stabilności.

Trzecim — czas. Drzewo jest jedyną powszechnie znaną istotą żywą, która może być starsza od kilku pokoleń ludzi naraz. Stąd jego naturalny związek z pamięcią rodzinną, nawet jeśli to odczytanie jest nowe.

Zaznaczamy: to współczesne ramy interpretacyjne, przydatne jako klucz osobisty — nie ustalenia dotyczące pierwotnego znaczenia symbolu w wymienionych tradycjach.

Duchowo drzewo życia jest osią — tym, co łączy porządki: dół z górą, świat ludzi ze światem bogów, przeszłość z przyszłością. W tej roli pojawia się niezależnie w mitologiach, które nie miały ze sobą kontaktu, bo obraz jest zbyt oczywisty, by go przeoczyć.

W kabale znaczenie jest zupełnie innego rodzaju: Etz Chaim to narzędzie, nie wizerunek. Diagram sefirot służy do medytacji i pracy z tekstem w konkretnej tradycji religijnej. Noszenie go jako ogólnego znaku „duchowości” — bez związku z tą tradycją — jest wyborem możliwym, ale warto wiedzieć, że przedmiot ma właściciela i instrukcję.

Współczesna duchowość uczyniła z drzewa życia uniwersalny znak „jedności wszystkiego”. To rama nowa, wygodna i szczera w intencji — ale wygładzająca różnice między tradycjami, które mówiły rzeczy bardzo od siebie odległe.

Pierwsza i najważniejsza decyzja przy tym motywie: które drzewo życia. To nie jest pytanie estetyczne, tylko treściowe. Okrągły wzór „celtycki”, Yggdrasil, diagram sefirot i realistyczne drzewo z rozłożystymi korzeniami to cztery różne tatuaże o czterech różnych znaczeniach — a wszystkie noszą tę samą nazwę.

Jeśli chodzi Ci o rodzinę i pokolenia (najczęstszy powód), warto wiedzieć, że to odczytanie jest współczesne i nie wymaga sięgania po żaden historyczny wzór. Paradoksalnie daje to swobodę: możesz zaprojektować drzewo od zera, zamiast wybierać z gotowych szablonów, których znaczenie jest inne, niż sądzisz.

Jeśli chodzi o Yggdrasil, to osobny motyw z własną ikonografią (jesion, dziewięć światów, wiewiórka, orzeł, wąż u korzeni) — mamy dla niego osobne hasło.

Jeśli chodzi o kabalistyczne Drzewo Życia, upewnij się, że projekt ma poprawnie rozmieszczone sefiroty i ścieżki. To diagram — błąd w nim nie jest kwestią gustu, tylko po prostu błędem.

Praktycznie: drzewo to motyw o dużej liczbie cienkich linii (gałęzie, korzenie, liście). To najczęstsza przyczyna rozczarowania po latach — zbyt gęsta korona zlewa się w plamę. Mniej gałęzi, grubszych, starzeje się nieporównanie lepiej.

Plecy

Najlepsze pod pełne drzewo z koroną i systemem korzeniowym — jedyne miejsce, gdzie obie części mogą mieć realną skalę.

Przedramię

Popularne przy wzorze okrągłym („celtyckim”); okrąg dobrze siada na przedramieniu i jest czytelny w średniej skali.

Ramię i bark

Drzewo prowadzone pionowo wzdłuż ramienia; korona na barku, korzenie schodzące ku łokciowi.

Klatka piersiowa

Symetryczne drzewo en face; miejsce na wersję z wyraźną osią pionową.

Kręgosłup

Naturalna oś dla pnia — jedno z ciekawszych rozwiązań, bo ciało samo podaje metaforę.

Uwaga o skali

Małe drzewo z gęstą, drobną koroną to najczęstszy błąd tego motywu. Poniżej pewnej skali gałęzie i liście przestają być gałęziami i liśćmi — zostaje ciemna plama.

Blackwork — sylwetka drzewa w pełnym kontraście; najlepiej się starzeje i najmocniej działa.

Dotwork — cieniowanie punktowe świetnie oddaje koronę bez rysowania każdego liścia; bardzo dobra prognoza na lata.

Celtycki / ornamentalny — plecionka w kole; to wzór nowoczesny, ale spójny estetycznie i czytelny.

Grawerunek / engraving — drzewo w duchu ryciny botanicznej; rzadkie i eleganckie.

Realizm i black & grey — konkretne drzewo (dąb, jesion, wierzba) zamiast „drzewa w ogóle”; wymaga skali, ale wyprowadza motyw z generyczności.

Fine line — najpopularniejszy i najbardziej ryzykowny: cienkie gałązki rozmywają się z czasem szybciej niż jakikolwiek inny element tego wzoru.

Geometryczny — drzewo wpisane w okrąg lub siatkę; blisko estetyki, w której powstał współczesny wzór „celtycki”.

• Kabalistyczne Drzewo Życia nie jest drzewem. To diagram dziesięciu sefirot połączonych ścieżkami — schemat struktury rzeczywistości duchowej, a nie wizerunek rośliny. Nazwa myli tu wyjątkowo skutecznie.
• W Edenie były dwa drzewa. Drzewo życia i drzewo poznania dobra i zła to w Księdze Rodzaju osobne rośliny. Potoczna pamięć zlewa je w jedno, przypisując drzewu życia historię z wężem i owocem.
• Popularny wzór „celtycki” jest nowoczesny. Okrągła kompozycja, w której gałęzie i korzenie łączą się w pierścień, znana z biżuterii i tatuaży, jest projektem XX-wiecznym, spopularyzowanym wraz z modą na celtyckość — a nie zabytkiem sztuki celtyckiej.
• Najstarsze święte drzewa są mezopotamskie, nie celtyckie ani nordyckie — a ich znaczenia nie znamy w pełni. To motyw, który przetrwał bez wykładni.
• „Drzewo genealogiczne” to odczytanie współczesne. Korzenie jako przodkowie i gałęzie jako potomkowie to metafora nowa, praktycznie bez zaplecza w tradycjach, do których wzór się odwołuje. Jest najpopularniejszym powodem wyboru tego tatuażu.
• Nauka też ma swoje drzewo życia — XIX-wieczny schemat pokrewieństwa gatunków. Ta sama nazwa, znaczenie całkowicie odrębne.
• Korzenie bywają rozleglejsze niż korona, tylko ich nie widać. To najbardziej dosłowna część symboliki tego motywu i zarazem najczęściej pomijana w projektach, które pokazują samą koronę.