Zielony Człowiek — znaczenie symbolu i tatuażu

Zielony Człowiek odczytywany jest dziś jako symbol natury, jej cyklu i nierozerwalności człowieka z nią — twarz, z której ust i oczu wyrastają gałęzie, jest jednym z najbardziej sugestywnych obrazów, jakie wymyśliła europejska sztuka.

To znaczenie jest realne, żywe i szeroko podzielane. Ma tylko mniej więcej osiemdziesiąt lat.

Same rzeźby są autentyczne i liczne. Setki ich zachowały się w kościołach i katedrach Europy, głównie z okresu XI–XVI wieku. Ale nie wiemy, co znaczyły dla ludzi, którzy je wykuwali — nie zachował się żaden średniowieczny tekst, który by je objaśniał, nazywał ani wskazywał ich funkcję.

Co zatem wiemy? Że były rzeźbione przede wszystkim w budowlach chrześcijańskich, często w miejscach drugorzędnych: na zwornikach, wspornikach, pod siedziskami stalli, na kapitelach. Że były wykonywane przez kamieniarzy pracujących dla Kościoła. I że wśród proponowanych średniowiecznych odczytań pojawiają się między innymi: obraz człowieka cielesnego i grzesznego, pochłanianego przez naturę, memento mori, motyw dekoracyjny z warsztatowej tradycji, albo odniesienie do zmartwychwstania.

Żadna z tych hipotez nie jest pewna. I to jest uczciwa odpowiedź: mamy wspaniałą, obfitą, doskonale zachowaną sztukę — i nie mamy jej instrukcji.

Dzisiejsze odczytanie ekologiczne i pogańskie nie jest przez to fałszywe. Jest po prostu nasze.

Nazwa jest nowożytna i ma dokładną datę. Określenie „Green Man” ukuła Lady Raglan w artykule opublikowanym w czasopiśmie Folklore w 1939 roku. Wcześniej badacze architektury nazywali te rzeźby po prostu głowami listnymi (foliate heads) — czyli opisowo, bez sugerowania, że przedstawiają jakąś postać.

Raglan postawiła też tezę, która przyjęła się jeszcze mocniej niż nazwa: że rzeźby przedstawiają pogańskie bóstwo wegetacji, które przetrwało chrystianizację i wśliznęło się do kościołów jako relikt dawnej religii. Powiązała je przy tym z ludowymi postaciami obrzędowymi typu „Jack in the Green”.

Ta teza jest dziś przez badaczy w większości odrzucana. Powody są konkretne: brak jakiegokolwiek średniowiecznego świadectwa łączącego te rzeźby z kultem pogańskim; luka chronologiczna między pogaństwem a okresem największej popularności motywu; a także to, że Raglan pisała w nurcie, który wtedy dominował — szkole „przetrwałych reliktów pogańskich”, ukształtowanej przez Złotą gałąź Frazera i prace Margaret Murray. Ten nurt został w drugiej połowie XX wieku w dużej mierze zakwestionowany, bo zbyt łatwo widział pogaństwo wszędzie tam, gdzie źródła milczą.

Co natomiast jest udokumentowane: motyw twarzy z listowia jest znacznie starszy niż średniowiecze i szerszy niż Wyspy Brytyjskie. Głowy oplecione roślinnością występują w sztuce rzymskiej (m.in. w dekoracjach architektonicznych i na sarkofagach), skąd przeszły do repertuaru europejskiego kamieniarstwa. Największe nasilenie motyw osiąga w gotyku — w katedrach Francji, Niemiec, Anglii, Włoch.

A więc Zielony Człowiek nie jest szczególnie celtycki. Jest ogólnoeuropejski, z rodowodem rzymskim i rozkwitem w gotyckich katedrach. Do „symboliki celtyckiej” trafił głównie w XX wieku, wraz z odrodzeniem zainteresowania duchowością przyrody.

Rzym

Głowy oplecione roślinnością występują w sztuce rzymskiej — w dekoracji architektonicznej i na sarkofagach. To najstarsze poświadczone ogniwo tego motywu, wcześniejsze niż całe średniowiecze.

Średniowieczna Europa (XI–XVI w.)

Właściwy okres rozkwitu. Setki rzeźb w kościołach i katedrach Francji, Niemiec, Anglii, Włoch, także na Wyspach Brytyjskich. Kontekst w pełni chrześcijański: zworniki, wsporniki, kapitele, spody siedzisk stalli.

Czego nie wiemy

Nie zachował się żaden średniowieczny tekst objaśniający te rzeźby ani nadający im nazwę. Proponowane odczytania — człowiek cielesny pochłaniany przez naturę, memento mori, motyw warsztatowy, odniesienie do zmartwychwstania — pozostają hipotezami.

1939 — narodziny nazwy i tezy

Lady Raglan w czasopiśmie Folklore ukuła termin „Green Man” i postawiła tezę o przetrwałym pogańskim bóstwie wegetacji. Wcześniej mówiono neutralnie o „głowach listnych”.

Dlaczego teza upadła

Raglan pisała w nurcie „przetrwałych reliktów pogańskich” (Frazer, Murray), zakwestionowanym w drugiej połowie XX wieku. Brak średniowiecznych świadectw i luka chronologiczna czynią jej hipotezę niemożliwą do utrzymania.

Współczesność

Od lat 70. XX w. Zielony Człowiek stał się symbolem ruchów ekologicznych, neopogaństwa i duchowości przyrody. To użycie żywe i prawdziwe — po prostu współczesne, nie odziedziczone.

Psychologicznie ten motyw działa niepokojąco i to jest jego siła. Twarz, z której wyrastają rośliny, nie jest obrazem harmonii — jest obrazem wchłonięcia. Coś rośnie z człowieka; człowiek jest podłożem.

Stąd dwa przeciwstawne odczytania, oba uzasadnione:

• łagodne — jedność z naturą, uczestnictwo w cyklu, odradzanie się;
• niepokojące — rozpłynięcie się w przyrodzie, utrata odrębności, przemijanie ciała.

Średniowieczni kamieniarze umieszczali go często w miejscach ukrytych i wyglądał on tam raczej groźnie niż sielsko. Współczesna wykładnia ekologiczna złagodziła ten motyw znacznie bardziej, niż wynikałoby z samych rzeźb.

Dla wielu osób to właśnie dwuznaczność stanowi o wartości symbolu: obraz natury, która nie jest dekoracją ani tłem, lecz siłą obejmującą także nas — łącznie z tym, co po nas.

Zaznaczamy: to współczesne ramy interpretacyjne. Nie znamy intencji twórców tych rzeźb.

Duchowo Zielony Człowiek funkcjonuje dziś przede wszystkim w neopogaństwie, ruchach ekologicznych i szeroko pojętej duchowości przyrody — jako obraz świętości natury i cyklu wegetacyjnego. To użycie ma za sobą kilkadziesiąt lat realnej praktyki wspólnot i jest w pełni prawdziwe jako fakt religijny współczesności.

Czym natomiast nie jest: przetrwałym bóstwem pogańskim. Ta atrakcyjna opowieść — dawny bóg lasu, który przetrwał ukryty w kamieniu katedr — jest tezą z 1939 roku, dziś przez badaczy w większości odrzucaną. Nie ma na nią żadnego średniowiecznego świadectwa.

Jego historyczny kontekst duchowy jest, paradoksalnie, chrześcijański: to rzeźba w kościele, wykonana przez kamieniarza pracującego dla Kościoła, w otoczeniu innych przedstawień chrześcijańskich. Możliwe, że miała przypominać o cielesności i przemijaniu; możliwe, że o zmartwychwstaniu; możliwe, że była po prostu ornamentem warsztatowym. Nie wiemy.

Uczciwa konkluzja brzmi tak: jeśli nosisz Zielonego Człowieka jako znak więzi z naturą, jesteś w zgodzie z żywą, realną tradycją ostatniego półwiecza. Jeśli nosisz go jako „ostatni ślad religii druidów” — nosisz pomysł, który wymyślono w 1939 roku i który się nie obronił. Wartość symbolu to nie odbiera; przenosi ją tylko z domniemanej starożytności na to, co rzeczywiste.

Zielony Człowiek to jeden z najbardziej wdzięcznych motywów w tej kategorii — bo w przeciwieństwie do plecionek nie zależy od geometrycznej precyzji, tylko od charakteru. Jednocześnie wymaga dobrego wykonawcy, bo to twarz, a twarze wybaczają najmniej.

Decyzja pierwsza: jak bardzo ludzki. Skala jest szeroka: od twarzy niemal całkowicie ludzkiej, tylko otoczonej liśćmi, po formę, w której rysy ledwo wyłaniają się z listowia. Im więcej rośliny, tym bardziej niepokojący i tym mniej „portretowy” efekt. To decyzja o wymowie, nie o estetyce.

Decyzja druga: jakie liście. To ma znaczenie i w rzeźbach było zróżnicowane. Dąb — siła i trwałość, najczęstszy w tradycji brytyjskiej. Winorośl — obfitość, konotacje chrześcijańskie. Bluszcz — wytrwałość, ale też oplatanie i duszenie. Akant — rodowód klasyczny, rzymski. Warto wybrać świadomie zamiast brać ogólne „listowie”.

Decyzja trzecia: skala. Motyw wymaga miejsca, bo żyje detalem twarzy i fakturą liści. Poniżej mniej więcej dłoni traci to, co w nim najlepsze, i zamienia się w ciemną plamę z zarysem oczu.

Decyzja czwarta: wymowa. Warto zdecydować, czy chcesz wersję spokojną (natura jako dom) czy groźną (natura jako siła, która nas obejmie). Obie są historycznie uzasadnione, ale to zupełnie inne tatuaże. Pokaż tatuatorowi referencje z konkretnych katedr — różnice między rzeźbami są ogromne.

Dobrze łączy się z celtyckim drzewem życia i motywami leśnymi.

Bark i ramię

Najlepszy wybór: dość miejsca na czytelną twarz i rozbudowane listowie, a zaokrąglona powierzchnia dobrze przyjmuje kompozycję owalną.

Klatka piersiowa

Mocne, symetryczne umieszczenie; listowie może naturalnie rozchodzić się na boki.

Plecy i łopatka

Największe możliwości: pełna kompozycja z gałęziami wychodzącymi poza obręb twarzy.

Udo

Dużo miejsca, wolniejsze blaknięcie; bardzo dobre pod szczegółowe, realistyczne wersje.

Przedramię

Możliwe przy ujęciu zwartym i uproszczonym; wymaga rezygnacji z drobnej faktury liści.

Łydka

Dobra dla kompozycji pionowej z listowiem rozchodzącym się ku górze.

Czego unikać

Nadgarstek, kostka, palce, za uchem — twarz w tak małej skali traci wyraz, a listowie zlewa się w plamę. To motyw, który po prostu potrzebuje miejsca.

Realizm i czerń z szarością — najlepiej oddaje fakturę kory, liści i modelunek twarzy; wymaga dobrego wykonawcy i dużej skali.

Blackwork — mocna, graficzna forma; świetnie oddaje surowość rzeźby i najlepiej się starzeje.

Grawerunek / engraving — kreskowanie w duchu ryciny architektonicznej; elegancki, „muzealny” efekt, bardzo spójny z pochodzeniem motywu.

Neo-traditional — wyraziste kontury i ograniczona paleta; dobrze podaje charakter twarzy i utrzymuje czytelność przez lata.

Dotwork — punktowe cieniowanie budujące objętość liści; ładnie się starzeje.

Rzeźbiarski / kamienny — stylizacja na relief w kamieniu, z cieniem sugerującym głębokość; najbardziej wierny naturze zabytku.

Fine line — najmniej odpowiedni: motyw żyje masą i cieniem, których cienka kreska nie zbuduje.

• Nazwę „Green Man” ukuto w 1939 roku. Wprowadziła ją Lady Raglan w artykule w czasopiśmie Folklore. Wcześniej badacze mówili neutralnie o „głowach listnych”.
• Teza o pogańskim bóstwie jest dziś przez badaczy odrzucana. Nie ma żadnego średniowiecznego świadectwa łączącego te rzeźby z kultem pogańskim, a Raglan pisała w nurcie „przetrwałych reliktów”, który został później w dużej mierze zakwestionowany.
• Rzeźby są prawdziwe i liczne — setki zachowanych przykładów w kościołach i katedrach Europy, głównie z XI–XVI wieku.
• To motyw kościelny. Wykuwali go kamieniarze pracujący dla Kościoła, na zwornikach, wspornikach, kapitelach i pod siedziskami stalli.
• Nie jest szczególnie celtycki. Rodowód ma rzymski, rozkwit gotycki, a zasięg ogólnoeuropejski — Francja, Niemcy, Anglia, Włochy. Do „symboliki celtyckiej” trafił dopiero w XX wieku.
• Nie wiemy, co znaczył dla twórców. Nie zachował się żaden średniowieczny tekst objaśniający ten motyw. Hipotezy obejmują memento mori, obraz cielesności, ornament warsztatowy i odniesienie do zmartwychwstania.
• Oryginalne rzeźby bywają groźne, nie sielskie. Współczesna wykładnia ekologiczna złagodziła ten motyw znacznie bardziej, niż wynikałoby z samych zabytków.
• Gatunek liści bywał różny i to nie przypadek — dąb, winorośl, bluszcz i akant niosą odmienne skojarzenia, warto więc wybrać świadomie.
• Drugie życie zaczął w latach 70. XX wieku, gdy stał się symbolem ruchów ekologicznych i duchowości przyrody. To użycie żywe i prawdziwe — po prostu współczesne.